nummer 16 augustus 1996

issn: 09243038

Inhoudsopgave

B.I.E.N. Congres

Discussies over de wenselijkheid en haalbaarheid van de invoering van een basisinkomen worden vaak beheerst door meningsverschillen over de te verwachten effecten van een basisinkomen.

Het gaat daarbij in de eerste plaats om de sociaal-economische effecten: zal een basisinkomen de bereidheid om (betaalde) arbeid te verrichten verminderen en daardoor tot een verkleining van het arbeidsaanbod leiden? Zo ja, welke groepen zullen dan minder gaan werken of ophouden met werken? Zullen bedrijven na de invoering van een basisinkomen meer of minder arbeidskrachten in het produktieproces inzetten? Wordt de Nederlandse concurrentiepositie door een basisinkomen verzwakt? Zal een basisinkomen tot een vermindering of een toename van het zwart werken leiden? Enzovoorts.

Het probleem bij de beoordeling van deze en andere effecten is, dat bestaand onderzoek slechts in beperkte mate inzicht kan verschaffen in de gevolgen van een basisinkomen. Op grond van theoretisch micro-economisch onderzoek kan men wel iets zeggen over de richting van de te verwachten effecten, maar niet over de omvang. Als zich bovendien naar verwachting tegengestelde effecten zullen voordoen (bv. uitkeringsgerechtigden zullen eerder bereid zijn werk te aanvaarden, terwijl werkenden met een relatief laag inkomen minder zullen gaan werken of zullen ophouden met werken), valt op theoretische. gronden niet uit te maken welke effecten zullen overheersen.

Het vele empirische onderzoek naar de gevolgen van uitkeringen, belastingen en premies biedt slechts inzicht in de effecten van beleidswijzigingen die geen principiële breuk met het bestaande stelsel betekenen, zoals een beperkte verandering van uitkeringsniveaus, belastingtarieven e.d. Over de gevolgen van een totaal andere inrichting van het sociale-zekerheids- en belastingstelsel, waarvan sprake is bij de invoering van een basisinkomen, kan op basis van dergelijk onderzoek geen uitspraak worden gedaan.

Ook een enquête, waarin men een representatieve steekproef uit de bevolking vraagt hoe zij op de invoering van een basisinkomen zou reageren, levert doorgaans onvoldoende bruikbare informatie over de effecten van een basisinkomen op. Het gevaar is immers aanwezig dat mensen niet geheel eerlijk antwoorden, maar z.g. sociaal wenselijke antwoorden geven. Bovendien is het aannemelijk, dat veel mensen werkelijk nog niet goed weten hoe zij op de invoering van een basisinkomen zullen reageren, juist omdat het om een totaal ander soort systeem gaat dan het bestaande. Pas als men daadwerkelijk de gevolgen van een basisinkomen' aan den lijve' ondervindt, realiseert men zich waarschijnlijk ten volle wat een basisinkomen inhoudt en kiest men een 'passende' reactie.

De enige redelijk betrouwbare wijze om toch bij voorbaat al iets te kunnen zeggen over de gevolgen van de invoering van een basisinkomen is het uitvoeren van een veldexperiment met een basisinkomen. Een dergelijk experiment bestaat er uit dat een beperkte groep mensen in een beperkt gebied gedurende een beperkte periode een basisinkomen ontvangt. Door het gedrag van deze groep èn van een vergelijkbare controlegroep die niet aan het experiment deelneemt, nauwgezet te volgen en te analyseren, kan men trachten inzicht te verkrijgen in de effecten die het basisinkomen heeft op het gedrag van mensen.

Overigens zal het in een dergelijk beperkt experiment niet mogelijk zijn de werkelijke, algemene invoering van een basisinkomen nauwkeurig na te bootsen. De drie belangrijkste redenen daarvoor zijn:

1. Het is niet mogelijk om in een beperkt experiment ook de omgevingsfactoren op dezelfde wijze te veranderen als het geval zou zijn bij een werkelijke invoering van een basisinkomen. Het gaat hierbij bv. om veranderingen in het minimumloon, de loonkostenstructuur van bedrijven, de vraag naar arbeid (de werkgelegenheid), verschuivingen in de economische structuur tussen bedrijfstakken, collectieve arbeidsduulVerkorting enz. Aangezien het gedrag van (potentiële) aanbieders van arbeid (werkenden en werkzoekenden) in belangrijke mate wordt bepaald door restricties aan de vraagzijde (simpel gezegd: de beschikbaarheid van banen), zullen de gedragsreacties van een basisinkomen zich in een experiment slechts in beperkte mate kunnen manifesteren. De meeste studies naar het basisinkomen voorspellen een teruggang van het totale arbeidsaanbod gerekend in uren, maar een toename van het arbeidsaanbod gerekend in personen. Dit betekent dat het beschikbare werk bij een basisinkomen over meer personen wordt gespreid.

Aangezien het eerste effect niet optreedt voor de economie als geheel kunnen deelnemers aan het experiment niet 'profiteren' van het verminderde arbeidsaanbod dat zou resulteren bij een volledige invoering van het basisinkomen.

2. Invoering van een basisinkomen zal in de praktijk voor sommige groepen een inkomensverbetering en voor anderen een inkomensachteruitgang betekenen (het gaat immers om een andere verdeling van een gegeven totaal inkomen).

Het is echter onwaarschijnlijk dat mensen die door de invoering van een basisinkomen erop achteruitgaan, bereid zijn aan een experiment deel te nemen.

Voor zover sommigen daartoe wel bereid zijn, omdat het hen bijvoorbeeld in staat stelt met een gering inkomensoffer korter te gaan werken, vormen zij geen representatieve steekproef uit de categorie die er door een basisinkomen op achteruitgaan. Voor het experiment resteren dan degenen voor wie invoering van een basisinkomen inkomensneutraal uitpakt of een inkomensverbetering oplevert.

Onderzoekstechnisch is dit in zoverre niet zo'n probleem, dat vooral van deze groep ongewenste gedragseffecten worden verwacht: juist degenen die er dankzij een basisinkomen op vooruitgaan, zouden volgens veel tegenstanders van het basisinkomen zich (gedeeltelijk) terugtrekken van de arbeidsmarkt. Het experiment kan dus in ieder geval laten zien of dit effect daadwerkelijk optreedt.

Een financieel probleem is echter, dat het experiment nogal ‘duur’ wordt als vooral personen die van een basisinkomen financieel profiteren eraan deelnemen. Als dit geen onoverkomelijk probleem vormt, doordat er een voldoende groot budget beschikbaar komt, dan is er ook geen bezwaar tegen om deze personen aan het experiment te laten deelnemen. Is het beschikbare budget beperkt, dan verdient het de voorkeur alleen personen die er door een basisinkomen niet of nauwelijks op voor- of achteruitgaan te laten deelnemen.

3. Veranderingen in de belasting-, premie- en subsidiesfeer. waarmee invoering van een basisinkomen gepaard gaat, zijn lastig te simuleren. In een beperkt experiment zal niet in de belasting- en premieheffing en subsidieverstrekking zelf kunnen worden ingegrepen, zodat het effect daarvan in de hoogte van het te verstrekken basisinkomen tot uitdrukking zal moeten worden gebracht. Dit heeft tot gevolg, dat het basisinkomen voor veel deelnemers aan het experiment niet het karakter van een constant en onvoorwaardelijk bedrag zal hebben, maar juist van een uitkering of subsidie die in sterke mate afhankelijk is van de persoonlijke omstandigheden en het individuele gedrag.

Op grond van bovenstaande overwegingen lijkt het raadzaam het experiment te beperken tot enkele specifieke groepen uit de bevolking voor wie een basisinkomen relatief eenvoudig en zonder veel kosten te simuleren is en van wie substantiële en - gezien de discussie over het basisinkomen - relevante gedragsreacties te verwachten zijn.

Twee groepen die hiervoor in aanmerking komen zijn de uitkeringsgerechtigden op minimumniveau (in het bijzonder bijstandontvangers) en werkenden die door de invoering van een basisinkomen in hun inkomen voor- noch achteruit zouden gaan. Daarnaast valt te overwegen ook startende ondernemers in het experiment te betrekken.

Simulatie van het basisinkomen is voor de groep bijstandontvangers simpel: zij behouden eenvoudigweg hun huidige uitkering, maar deze wordt omgezet in een onvoorwaardelijke uitkering. De sollicitatieplicht vervalt voor hen en bijverdienen (zowel voor henzelf als voor een eventuele partner) wordt onbeperkt mogelijk. Aangezien de werkelijke invoering van een basisinkomen zal samengaan met een lagere netto-loonvoet (vanwege de benodigde belastingverhoging), valt wel te overwegen dit effect te simuleren door een deel van de bijverdiensten in mindering te brengen op de uitkering.

Als ondergrens voor dit in.houdingspercentage kan een belastingtarief van 50% worden genomen. Door zowel alleenstaanden als samenwonenden het huidige uitkeringsbedrag als basisinkomen toe te kennen, wordt tevens geëxperimenteerd met twee verschillende niveaus van een basisinkomen (resp. ca. 1.300 en ruim 900 gulden per persoon). Hierbij dient de bijstand van een paar 'te worden gesplitst in een halve uitkering (à 900 gulden) voor beide partners.

Te overwegen valt om alleenstaanden die gedurende de periode van het experiment gaan samenwonen hun hoge uitkering te laten behouden.

Omgekeerd lijkt het echter onvermijdelijk, dat aan samenwonenden die uit elkaar gaan de mogelijkheid wordt geboden om een aanvullende (voorwaardelijke) bijstandsuitkering bovenop hun basisinkomen aan te vragen.

Ook bij werkenden die aan het basisinkomenexperiment deelnemen verandert er in eerste instantie niets. Het basisinkomen dat zij ontvangen wordt geacht precies te worden gecompenseerd door de extra belasting die zij bij de invoering zouden gaan betalen (o.a. doordat de belastingvrije som en de voetoverheveling vervalt) en de subsidies e.d. die zij kwijt zouden raken. Het bestaan van het basisinkomen merken zij pas als er in hun situatie iets verandert, bv. als zij korter gaan werken. Daartoe ontvangen zij aan het begin van het experiment een overzicht van de inkomensgevolgen van verschillende beslissingen die zij gedurende het experiment kunnen nemen. Als iemand met een voltijdbaan bv. een dag minder gaat werken, leidt dit tot een minder dan evenredige inkomensachteruitgang in plaats van een bij benadering evenredige inkomensachteruitgang van ongeveer 20% zoals onder het huidige stelsel het geval is. Omdat formeel het bestaande stelsel tijdens het experiment blijft functioneren, functioneert het basisinkomen voor deelnemers aan het experiment als een stimulans om korter te gaan werken.

Een probleem is dat de betreffende persoon indien hij/zij langer gaat werken of een promotie maakt, in een systeem met een basisinkomen minder vooruit zou gaan dan onder het huidige stelsel. Om de eerder genoemde redenen kan dit effect waarschijnlijk niet in het experiment tot uitdrukking worden gebracht. Bij een inkomensverbetering zal daarom van een simulatie van het effect van een basisinkomen moeten worden afgezien. Op theoretische gronden is het overigens onwaarschijnlijk dat invoering van een inkomensneutraal basisinkomen tot de wens om langer te werken zal leiden (het z.g. inkomenseffect is immers nul, terwijl het substitutie-effect negatief is), zodat het gemis van dit (mogelijke) aspect niet al te ernstig lijkt.

Een ander probleem doet zich voor bij werkenden die alleenverdiener zijn. Bij de 'echte' invoering van het basisinkomen zou de niet-verdienende partner een eigen basisinkomen ontvangen, dat gepaard zou gaan met een inkomensachteruitgang van de kostwinner (die weliswaar ook een basisinkomen ontvangt, maar veel meer belasting gaat betalen, o.a. door het vervallen van kostwinnerstoeslagen). Ook als het totale netto gezinsinkomen gelijk blijft, is het waarschijnlijk niet mogelijk om de inkomensoverheveling van de kostwinner naar de afhankelijke partner te simuleren.

De kostwinner zou dan immers contractueel verplicht moeten worden om een deel van zijn loon aan zijn partner afte dragen; het is niet aannemelijk dat veel traditionele kostwinners daartoe bereid zouden zijn (en voor zover dat wel het geval is, vormen ze geen aselecte steekproef). Ook het basisinkomen van de partner zal in een dergelijk geval daarom fictief moeten zijn en alleen een rol gaan spelen indien de partner gaat werken (waarbij zich wederom het probleem voordoet, dat als de kostwinner niet tegelijkertijd korter gaat werken, het gezinsinkomen t.g.v. het basisinkomen minder zou moeten stijgen dan onder het huidige stelsel het geval is).

Het basisinkomen is wel goed te simuleren bij z.g. anderhalfverdieners, d.w.z. paren waarvan de man een volledige baan heeft en de vrouw een deeltijdbaan(tje). Vaak wordt de verwachting uitgesproken dat een basisinkomen deze vrouwen zal stimuleren om op te houden met werken: ook dan ontvangen zij immers een eigen inkomen.

Als invoering van een basisinkomen voor een anderhalf-verdienerspaar inkomensneutraal uitpakt, zal het stoppen met werken van de vrouw betekenen dat het gezin er, in vergelijking met het huidige stelsel, op vooruitgaat. Als dit gedrag zich tijdens het experiment op grote schaal manifesteert (zoals tegenstanders van het basisinkomen verwachten), zal het daardoor wel tamelijk kostbaar worden: alle vrouwen die ophouden met werken ontvangen immers een basisinkomen, zonder dat dit consequenties heeft voor het inkomen van hun partner.

Naast de twee bovengenoemde categorieën (bijstandontvangers en werkenden voor wie het basisinkomen inkomensneutraal is), valt te overwegen nog een derde groep in het experiment te betrekken, namelijk zelfstandige ondernemers in spe. De overweging hierbij is, dat een basisinkomen volgens voorstanders het (beginnend) ondernemerschap stimuleert, omdat het niet nodig is vanaf het begin volledig loonvormend te werken.

De bevolking van Dordrecht zou kunnen worden opgeroepen om zich te melden indien men geïnteresseerd is in het starten van een eigen bedrijfje. De huidige sociaal-economische positie -werknemer in loondienst, uitkeringsgerechtigde of huisvrouw- doet daarbij niet terzake (mits men niet al zelfstandige is [?]). Van de gegadigden zal maximaal de helft aan het experiment deel mogen nemen. Iedere deelnemer wordt gekoppeld aan een andere gegadigde die er zoveel mogelijk op lijkt, maar die slechts als controlegroep deelneemt.

Er zal overigens wel scherp moeten worden aangegeven aan welke voorwaarden men dient te voldoen, om te voorkomen dat er misbruik van het experiment wordt gemaakt: werknemers dienen bijvoorbeeld hun dienstverband op te zeggen (om te voorkomen dat zij een dubbel inkomen ontvangen) en huisvrouwen zullen moeten aantonen dat zij daadwerkelijk een eigen zaak zijn begonnen (om te voorkomen dat zij het basisinkomen als een 'huisvrouwenloon' incasseren).

Voor wie tijdens het experiment zijn bestaan als zelfstandige weer opgeeft, zal tegelijkertijd het basisinkomen moeten worden ingetrokken (om .schijnondernemerschap , tegen te gaan). Bovendien zal -om het effect van de hogere belastingdruk te simuleren - het basisinkomen van de nieuwe zelfstandigen worden verlaagd als zij winst maken.

De hierboven voorgestelde beperking van het experiment tot drie groepen, te weten bijstandontvangers, werkenden met een bepaald bruto inkomen en startende ondernemers, is naast onderzoekstechnische redenen mede gemotiveerd door het streven de kosten van het experiment zo laag mogelijk te houden (ofwel, bij een gegeven budget dat voor het experiment beschikbaar is, de groep deelnemers zo groot mogelijk te maken).

Voor de groep bijstandontvangers wordt de bijstandsuitkering vervangen door een gelijk bedrag in de vorm van een basisinkomen, zodat hiermee in eerste instantie geen extra kosten verbonden zijn. De overheid kan echter wel inkomsten derven doordat eventuele verdiensten van deelnemers aan het experiment niet meer nagenoeg volledig worden gekort op hun uitkering. Dit zijn echter geen kosten die ten laste komen van het budget beschikbaar voor het experiment. Als het basisinkomen bovendien een stimulans betekent om 'wit' bij te verdienen in plaats van 'zwart', zoals nu waarschijnlijk vaak gebeurt, kan de overheid er per saldo zelfs beter van worden.

Voor de groep werkenden met een zodanig bruto inkomen dat zij bij deelname aan het experiment er netto niet op vooruitgaan, zijn er in eerste instantie ook geen extra kosten aan verbonden. Hun basisinkomen wordt gefinancierd uit de hogere belastingafdrachten die hun bij deelname aan het experiment worden opgelegd. Extra kosten treden pas op wanneer deelnemers in deze groep besluiten minder te gaan werken. De omvang van deze kosten is maximaal gelijk aan het aantal deelnemers maal het basisinkomen indien deze groep en masse zou besluiten te stoppen met werken.

Voor de groep startende ondernemers worden wel vanaf de, aanvang van het experiment kosten gemaakt die ten laste komen van het budget voor het experiment. Immers, werknemers in loondienst of personen zonder eigen inkomen krijgen bij deelname aan het experiment iedere maand het basisinkomen uitgekeerd. Een (extra) inhouding op de winst die zij maken, zal dit op zijn gunstigst voor een deel kunnen compenseren.

De nadruk dient in het experiment te liggen op het onderzoeken van de arbeidsmarkteffecten van de invoering van een basisinkomen. Daarover bestaat immers het grootste meningsverschil, terwijl deze effecten van groot belang zijn voor de beoordeling van de haalbaarheid en de wenselijkheid van een basisinkomen.

Meer concreet gaat het vooral om de gevolgen voor het arbeidsaanbod: gaan werkenden minder uren werken of stoppen sommigen zelfs geheel met (betaald) werken? zijn uitkeringsgerechtigden eerder bereid een (laag betaalde en/of deeltijd-) baan te accepteren? zullen niet-participerende partners ('huisvrouwen') meer of minder snel betaald werk zoeken en accepteren?

Een basisinkomen kan echter ook op tal van andere terreinen interessante gedragsreacties oproepen. Hoewel deze wellicht niet cruciaal zijn voor de beoordeling van een basisinkomen, is het niettemin de moeite waard ze in een experiment te bestuderen.

Te denken valt onder meer aan de gevolgen van een basisinkomen voor de (vrije)tijdsbesteding, zoals deelname aan vrijwilligerswerk, maatschappelijke participatie, consumptiepatronen, huishoudensvorming (samenwonen dan wel scheiden), rolverdeling tussen mannen en vrouwen e.d.

Het basisinkomenexperiment in Dordrecht, waarvoor hierboven de uitgangspunten zijn geschetst, zou in de volgende fases uiteen kunnen vallen:

1. Voorbereiding in de vorm van literatuurstudie en exacte' formulering van het basisinkomensmodel dat in het experiment wordt gesimuleerd (hoogte, belastingtarief, wijzigingen in subsidieregelingen e. d.). Op basis hiervan wordt vastgesteld welke inkomensgroepen voor deelname aan het experiment in aanmerking komen.
2. Enquetering van een representatieve steekproef onder de bevolking van Dordrecht (evt. in aansluiting op een bestaand panel). Tevens worden zo mogelijk alle bijstandontvangers in Dordrecht geënqueteerd en worden alle inwoners die belangstelling hebben om als zelfstandige te beginnen, opgeroepen om zich te melden. De enquête bestaat uit drie vragenblokken:

• achtergrondgegevens (leeftijd, geslacht, burgerlijke staat, leefvorm, etniciteit, opleiding, inkomen, arbeidsmarktpositie, enz.);
• opvattingen over de (on)wenselijkheid van een basisinkomen (en evt. enkele andere alternatieven voor het bestaande sociale-zekerheidsstelsel) en de verwachting hoe men zelf zal reageren op de invoering van een basisinkomen;
• bereidheid van de respondent om deel te nemen aan een experiment met een basisinkomen.

1. Uitvoering van het experiment gedurende een periode van bv. twee jaar. Zowel de experimentgroep als de controlegroep worden in deze periode periodiek (bv. ieder half jaar) ondervraagd (deelname aan deze enquêtes is een voorwaarde voor deelname aan het experiment). Na afloop van het experiment is er een 'afbouwperiode' van bv. eveneens twee jaar om deelnemers die hun gedrag ingrijpend hebben gewijzigd, in staat te stellen zich weer aan de 'normale situatie' aan te passen. Het experiment wordt afgesloten met nogmaals een uitgebreide enquête, waarin deelnemers ook naar hun subjectieve ervaringen wordt gevraagd.
2. Evaluatie van het experiment door analyse van de enquêtes voor, tijdens en na het experiment.

Paul de Beer & Loek Groot.

In Rotterdam zijn in 1995 de voorbereidingen getroffen voor een lokaal experiment "produktieheffing", afgekort "Prohef'. Het experiment gaat in 1996 van start. Een aantal geselecteerde bedrijven kan op vrijwillige basis deelnemen aan het experiment.

Produktieheffing biedt een ander systeem voor bekostiging van de sociale zekerheid. (ofhet basisinkomen. red.) Zodanig dat de economische bedrijvigheid -en dus ook de werkgelegenheid- wordt bevorderd. Terwijl het huidige systeem de bedrijvigheid en werkgelegenheid vaak juist afremt.

Als de overheid bepaalde gedragingen ongewenst vindt, maakt zij het duur. Zo wil zij het energieverbruik verminderen door een heffing op energie. En ook het roken wordt ontmoedigd door een forse accijns.

Thans wordt er een opslag van 55% tot 100% over het nettoloon geheven. Je zou dus kunnen denken dat gebruik van arbeid evenzeer ongewenst is. Toch is het creeren van meer werk een belangrijk doel van de overheid. Dit valt niet met elkaar te rijmen.

De opslag van 55% of meer is grotendeels nodig voor het betalen van de sociale zekerheid. Zo geldt voor een ondernemer dat zodra hij personeel aanstelt, hij meebetaalt voor iemand die niet werkt. Terwijl als hij personeel kan afstoten niet alleen het (netto- )loon wordt bespaard, maar ook de bijdrage ten behoeve van de niet-werkende. Kortom, de huidige werking is "neem iemand in dienst en je betaalt er twee" en andersom "stoot iemand af en je bespaart voor twee".

Het is dan ook niet zo vreemd dat de inzet van arbeid tot een minimum beperkt blijft. En evenmin is het vreemd dat kostenbesparing bij bedrijven zich vooral richt op het uitstoten van arbeid. Nu is er niets op tegen als machines het vuile en vervelende werk overnemen. Maar in de huidige situatie is het risico voor de ondernemer onnodig hoog als hij overweegt om personeel aan te trekken. Dit bemoeilijkt het ontstaan van nieuwe bedrijvigheid. En het leidt tot verspilling van menselijke arbeid, die overigens wel betaald moet worden. We zijn daarom op zoek gegaan naar een heffingsysteem dat aftekent met deze nadelen.

De veranderingen die we willen aanbrengen in het huidige systeem van premieheffing hebben tot doel:

• Verspilling van menselijke arbeid tegengaan (die via premies indirect toch betaald moet worden).
• produceren met inzet van arbeid meer rendabel maken.

Zo'n systeemverandering moet allereerst aantrekkelijk zijn voor ondernemers. Zij immers zijn de belangrijkste scheppers van werkgelegenheid.

Dat brengt ons tot de volgende randvoorwaarden waaraan een ander systeem moet voldoen:

• Kostenneutraal bij invoering: dit voorkomt grote lastenverschuivingen tussen arbeidsintensieve en kapitaalintensieve produktie; ook grote veranderingen in concurrentiepositie ten opzichte van het buitenland worden dan vermeden. Bovendien vergemakkelijkt dit de omschakeling;
• Financieel-administratief zo eenvoudig mogelijk. Het moet makkelijk zijn in te passen in het huidige systeem van boekhouding en personeelsadministratie.
• Algemeen toepasbaar. Dat wil zeggen dat allerlei uitzonderingen gelden of dat het beperkt is tot een bepaalde categorie werknemers of werkzoekenden.

Produktieheffing biedt uitkomst. Het houdt in:

• Afschaffing van de premieheffing door ter compensatie daarvan een bonus per arbeidsplaats te verstrekken; dit betekent een drastische verlaging van arbeidskosten.
• Bekostiging van deze bonussen uit een heffing, niet op de inzet van arbeid (loon) maar op het resultaat van arbeid (plus machines). Dat resultaat is wat de onderneming produceert (= produktie, vandaar de term "produktieheffing").
• Kostenneutrale omschakeling, door bij invoering de afdracht van produktieheffing gelijk te maken aan het totaal van te ontvangen bonussen.

Het gaat dus feitelijk om een nieuwe "definitie" van kostensoorten binnen het produktieproces. De arbeidskosten gaan omlaag, en daarvoor in de plaats komt een afdracht over de produktie. Bij invoering zijn voor de ondernemer deze twee posten gelijk, dat wil zeggen dat de totale kosten van de produktie bij de start gelijk blijven. Echter, er gaan verschillen optreden zodra er zich veranderingen voordoen in:

• De omvang van de produktie in guldens.
• De omvang van de personeelsformatie.

Gevolgen van het Prohef-systeem voor bedrijven.

In grote lijnen is de uitwerking van het Prohef-systeem op de onderneming als volgt te schetsen.

• Een deel van de vaste lasten (het loon) wordt variabel gemaakt. Het wordt afhankelijk van het produktieresultaat. Gevolgen:
• Als de produktie terugloopt gaat ook de Prohef-afdracht omlaag; personeel hoeft minder snel te worden ontslagen en aanwezige kennis/ervaring blijft behouden. (Een werknemer bezuinigen levert dan ook minder voordeel op, immers, men bespaart de loonkosten maar men mist de bonus van f22.800,- ).
• Het bedrijfsresultaat wordt minder afhankelijk van fluctuaties, hetgeen de continuiteit ten goede komt.
• Nieuw aan te trekken personeel is goedkoper en verdient zichzelf dus sneller terug. Dat wil zeggen:
• Werk dat nu blijft liggen wordt weer rendabel (bijv. service- en garantieverbetering om een groter marktaandeel te verwerven).
• Afsplitsen van eenvoudige werkjes van hoger geschoold personeel, dat daardoor effectiever kan worden ingezet, levert eerder voordeel op.
• Investeren in nieuwe ontwikkelingen wordt veel goedkoper, denk aan: acquisitie van nieuwe markten, produktontwikkeling en -verbetering, research en development.
• Technologische ontwikkeling gericht op kostenbesparing zal zich minder eenzijdig richten op besparing van arbeid en meer op: energie- of grondstoffenverbruik, tegengaan van produktie-uitval, logistiek, financiering.

Iedere verandering vergt aanpassing. Over de benodigde aanpassing kunnen we kort zijn. Om als onderneming optimaal profijt te trekken uit het Prohef-systeem is nodig:

• Aanpassen van de bedrijfsstrategie.
• Nu Prohef de financiele risico's van het aanstellen van personeel sterk vermindert, moet de huidige vanzelfsprekendheid "produktie met zo min mogelijk personeel" overboord.
• Onder Prohef moet per situatie bekeken worden wat het voordeligst uitpakt.

Dit gaat niet vanzelf Daarom voorziet het experiment in ondersteuning van ondernemers. Als de ondernemer voorafgaand aan het experiment wil nagaan of deelname voordelig is, kan deze de eigen accountant inschakelen met bekostiging vanuit het experiment.

Ook tijdens het experiment wordt ondersteuning geboden om te bepalen met welke bedrijfsstrategie de ondernemer optimaal profijt trekt uit het Prohef-systeem

Werking van het prohef-systeem wordt in een experiment getoetst.

De gemeente Rotterdam maakt een experiment mogelijk voor een periode van twee jaar (met een uitloop van nog eens twee jaar). In dat experiment gaat het om de volgende vragen:

• Is het Prohef-systeem zonder veel administratieve rompslomp uitvoerbaar?
• Kunnen ondernemers ermee overweg, leidt het tot aangepaste bedrijfsstrategieen?
• Treden de verwachte werkgelegenheidseffecten op?

Vooral de verwachte werkgelegenheidseffecten maken dat de gemeente Rotterdam veel waarde hecht aan het experiment. Omdat het een lokaal Rotterdams experiment is, kunnen alleen Rotterdamse bedrijven deelnemen. Deelname aan het experiment betekent dat het bedrijf een overeenkomst aangaat met een stichting die door de gemeente Rotterdam belast is met de uitvoering van het experiment.

Hier volgt puntsgewijs hoe het Prohef-systeem in het experiment z'n beslag krijgt:

• Een bonus van f.22.800,- per volledig arbeidsjaar (f. 1.900,- per maand), zowel voor bestaande als voor nieuwe arbeidsplaatsen.
• Een afdracht als percentage van de toegevoegde waarde (produktie); dit percentage wordt historisch berekend per bedrijf; -het saldo van bonussen en afdracht is bij de start van het experiment nihil (kosten neutraal bij aanvang).
• Voor nieuw personeel na de start van het experiment ontvangt het bedrijf de bonus uit het experimentfonds.
• Zodra er meer omzet/toegevoegde waarde ontstaat wordt die bonus gedeeltelijk of geheel "terugbetaald" in de vorm van heffing over de toegevoegde waarde (produktie).
• Er is een bepaling waardoor het bedrijf per saldo nooit meer hoeft af te dragen dan er aan bonussen verstrekt is in de loop van het experiment.
• Het experiment vindt plaats onder handhaving van het huidige systeem; de bonus compenseert de WIG.
• Jaarlijks vindt aftekening plaats op basis van de jaarrekening.
• Tussentijdse aftekeningen vinden per kwartaal plaats op basis van de BTW-aangifte met enige aanvullende informatie, waaronder personeelsverloop.
• Er worden geen nadere voorwaarden gesteld aan nieuw aan te stellen personeel.

Het huidige systeem is voordelig als u omzetvermeerdering met minder mensen wilt realiseren. Bijvoorbeeld als:

• U automatiseert om personeel af te stoten.
• U werk wilt afstoten naar goedkope-lonen landen.
• Uw marktpositie het toelaat om de prijzen te verhogen (zonder deze inkomsten opnieuw te investeren).
• U omzetvermeerdering kunt realiseren zonder (extra) inzet van personeel (royalties, speculatiewinsten, licenties).

Door de clausule dat de afdracht per saldo niet hoger is dan de ontvangen bonussen, betaalt u nooit meer dan onder het huidige regime. Maar als het bovenstaande de overwegende bedrijfsstrategie is, heeft deelname aan het experiment weinig zin.

Prohef geeft voordeel als u omzetvermeerdering met meer mensen realiseert. Deelname aan het experiment is voordelig als:

• Er sprake is van personele onderbezetting (bijv. in geval van overwerk), of als door verruiming van openingstijden meer personeel nodig is).
• U scherp op de prijs moet concurreren en uw produktie arbeidsintensief is.
• U wilt investeren in nieuwe markten waarvoor inzet van extra personeel nodig is (acquisitie, aanboren nieuwe verkoopkanalen).
• U produktontwikkeling ter hand wil gaan nemen.
• U serviceverbetering nastreeft tegen zo weinig mogelijk kosten.
• Uw omzet aan sterke schommelingen onderhevig is.
• U het personeel beter wilt benutten door hun bijkomende klussen uit handen te nemen en te laten verrichten door nieuw aan te stellen goedkopere arbeidskrachten.
• U voordeel kunt halen uit allerlei werkzaamheden, maar waarvan de opbrengst thans niet opweegt tegen de hoge arbeidskosten, zoals: kwaliteitsbewaking, vermijden van produktuitva1 en/of recycling ervan, tegengaan van grondstofverspilling, energiebesparing, verbetering samenwerking van het personeel, verbetering werkomstandigheden etc. etc.

Wilt u aanvullende informatie? Deze is op te vragen bij:

drs. Peter W.Voogt, Stichting Prohef, Telefoon: 010 – 4761395

Hans E. Stenfert Kroese, Adviseur Werkgelegenheid Bestuursdienst, Gemeente Rotterdam Telefoon 010 4172788

"nieuwe ideeen worden altijd met argwaan bejegend, en stuiten gewoonlijk op verzet, om geen andere reden dan dat ze nog geen ingang gevonden hebben. " John Locke."

De twee omschreven experimenten zijn zover wij konden overzien de enige die dit jaar nog van start gaan. In een aantal andere steden wordt er over gedacht om binnenkort met voorstellen of initiatieven te komen. Onder andere Leiden wordt genoemd, het is te verwachten dat volgend jaar meerdere experimenten van start zullen gaan. Wij zullen daar in de toekomst gaarne aandacht aan besteden, u hoort er nog van. (red.)

Dit jaar is het Wenen waar het twee-jaarlijkse congres van het Basic Income European Network plaats vindt. In september zullen er in deze Oostenrijkse stad weer interessante discussies over het basisinkomen plaatsvinden.

Voor meer informatie over dit congres, de faciliteiten en bijvoorbeeld waar en hoe u zich kunt aanmelden, kunt u contact opnemen met het secretariaat van de vereniging basisinkomen.